Hà Nam: Ngôi làng với 20 căn biệt thự cổ trước nguy cơ “tuyệt chủng”

    Nha Xá, một ngôi làng cổ ven dòng sông Hồng thuộc xã Mộc Nam (Duy Tiên - Hà Nam) luôn là điểm đến lý tưởng cho những ai yêu mến kiến trúc Pháp. Hiện làng có 20 căn biệt thự Pháp cổ, được xây dựng từ những năm đầu thế kỷ 20.

     

    Biệt thự kiểu Pháp của ông Phạm Khắc Tiệp xây dựng năm 1930.

     

    Ngỡ ngàng nhà Tây

    Theo một số cụ cao niên trong làng Nha Xá kể lại: Vào những năm 1920 - 1930, làng Nha Xá nổi tiếng với vải lụa được các thương lái thu mua mang vào trong Nam hoặc bán ra nước ngoài.

    Khách hàng chủ yếu mua lụa Nha Xá là các gia đình quyền quý nhiều tiền. Mỗi tấm vải lụa được họ mua với giá cao nên dân làng nhanh chóng giàu có. Bộ mặt làng trở nên khang trang với những ngôi biệt thự kiểu Pháp.

    Một cán bộ xã Mộc Nam dẫn chúng tôi chiêm ngắm từng ngôi nhà mang dấu ấn thuở giàu sang ấy. Như biệt thự nhà ông Lê Thiều xây dựng từ năm 1929 đặc sệt kiến trúc Gootich Pháp. Từ mái hiên thoải cong vút mềm mại đến cách xây dựng phòng mang dáng dấp Tây khiến chủ nhân khá tự hào.

    Ở giữa làng, thụt sâu trong một khu vườn rộng là ngôi nhà có tên rất đẹp “Biệt thự đường loan”. Vị cán bộ chỉ tay bảo, đây thực sự là “điền trang thái ấp” của chủ nhân một thời giàu có hàng “đệ nhất Nam Hà” xưa. Tiếc rằng, chiến tranh và mưa nắng đã làm cho ngôi nhà xuống cấp nặng nề.

    Món đặc sản Tây Bắc “một nhà ăn cả xóm ngửi thấy“
    Tài xế lùi xe bất cẩn, xe tải cán bé gái 2 tuổi tử vong trước cổng nhà
    Loại quả là ‘nhân sâm’ của người nghèo, ăn vào bổ não, đẹp da, chợ Việt Nam bán rất rẻ

    Phía cuối làng, biệt thự hai tầng của cụ Lê Thị Đằng được xây dựng từ năm 1932 vẫn rất vững trãi tráng lệ. Ngôi nhà đứng song song với cây cổ thụ bóng tỏa rợp sân mà vẫn không che nổi cái dáng uy nghi của ngôi nhà quý.

    Ấy thế nên có đận mấy đại gia từ Hà Nội mê nhà tây mới lần về hỏi mua. Nhưng ai bán, dại gì lại đem báu vật bán cho người lạ. Không mua được, có tiền cũng chịu nên họ đành xin cụ cho chụp mấy kiểu ảnh kỉ niệm đem về Hà Nội.

    Những năm sau chiến tranh, ở Nha Xá nhà biệt thự kiểu Pháp còn nhiều lắm nhưng rồi hết dần. May giờ cũng còn trên hai chục ngôi tọa lạc giữa những ngôi nhà tầng kiểu mới. Nhưng vậy đã là quý rồi, vào làng mà cứ ngỡ như lạc sang tây hay giống như sống trong trong giấc mơ lạ.

    Nhưng quý hơn cả là “điền trang thái ấp” của ông Phạm Khắc Tiệp. Ngôi nhà xây giữa năm 1930 sừng sững cho đến nay chưa một lần đụng “dao kéo”. Khi xây như nào giờ còn nguyên vậy, mái giữa kiểu “con tôm vắt ngang qua cổng” hay phòng bên hình cầu cong ưỡn ẹo… Ngay đến cánh cửa gỗ vẫn còn nguyên vẹn hình hài chỉ cháy đen một góc do lửa đốt.

    Ông Tiệp kể, thời chống Mỹ, chúng ném bom ghê quá sợ sập nhà hỏng cửa nên ông cụ tháo mấy cánh gỗ dìm xuống ao chống cháy. Lúc sắp lâm chung cụ cố nhắc nhở vớt cửa lên mà lắp vào nó mới hợp với nhà. Con cháu chắt chít phải giữ lấy biệt thự ấy, nó quý lắm.

     Bản vẽ do kĩ sư người Pháp vẽ trước khi xây dựng nhà ông Tiệp.

    5 ngành nghề LƯƠNG CAO mà không cần bằng cấp, dịp lễ Tết có thể kiếm 50 triệu đồng/tháng
    Con rể 31 tuổi xây nhà tặng bố vợ, tự tay đào đất, quét vôi, không gian sống đẹp như mơ
    Kinh hãi 3 ngôi nhà lăn tùm xuống sông trong đêm

    Theo ông Tiệp: “Căn biệt thự được ông nội tôi là cụ Phạm Ngọc Phả xây dựng vào năm 1930. Cụ Phả đã thuê kiến trúc sư người Pháp thiết kế nhà.

    Bản vẽ thiết kế của căn nhà vẫn được gia đình lưu giữ cho đến ngày nay. Chi phí xây dựng khoảng 3.000 đồng Đông Dương. Cụ làm nghề buôn vải lụa tơ tằm. Bên cạnh cung cấp vải cho thương lái từ miền Nam, ông bà nội tôi cũng tự mang sang Campuchia, Lào, Thái Lan bán”.

    Ở Nha Xá bây giờ có lẽ chỉ còn mình biệt thự của ông Tiệp là còn bản vẽ. Bản vẽ tổng thể, cắt ngang vẫn còn nguyên vẹn do kĩ sư người Pháp thiết kế chữ ký vẫn rõ mồn một. Ngự chính giữa làng Nha Xá bây giờ lại còn một biệt thự mà các cao niên băn khoăn không biết có nên gọi là biệt thự không vì đó là đình làng.

    Ngôi đình lạ nhất Việt Nam đúng như cố GS Trần Quốc Vượng đã nói khi về làng khảo sát. Điều lạ nữa là cả làng chẳng ai biết đình xây năm nào theo kiến trúc gì, vừa tây vừa ta lại bề thế nhưng ấm cúng. Đình xây trên mảnh đất “chó đẻ” như lời thầy địa lý khuyên, tất nhiên đó là giai thoại mà chỉ các bậc cao niên mới hiểu.

     Ngày nay Nha Xá vẫn giữ được nghề dệt truyền thống.

    Vang danh “lụa Á hậu”

    Người làng Nha Xá bảo rằng, sự giàu có ngày xưa của làng là nhờ cả vào nghề dệt. Là một làng có truyền thống dệt cổ xưa thuộc hạng nhất ở Việt Nam chỉ sau lụa Hà Đông.

    Từ 25/8, đất ở tại TP.HCM tăng giá, có nơi lên đến 15 lần
    Clip kẻ nghi là cướp nằm ra đường chặn taxi, phóng xe máy truy đuổi sát sao ở Hà Nam
    Phú Thọ: Mưa lớn gây ngập úng, sạt lở, nhấn chìm hoa màu

    Nếu so sánh với lụa Hà Đông thì tiếng tăm của sản phẩm vải, lụa Nha Xá được xếp hạng nhì, người dân vẫn quen gọi “lụa Á hậu”. Từ đầu thế kỷ 18, các lái buôn từ Sài Gòn - Chợ Lớn đã ưa thích vượt ngàn cây số đến Nha Xá đặt hàng bởi chất lụa non tơ, óng mượt nhưng bền bỉ.

    Đây cũng chính là thời kì những người nông dân Nha Xá được tiếp xúc với giới buôn bán để mở rộng tầm mắt. Đặc biệt sau này, nhà tư sản Bạch Thái Bưởi cho tàu cập mạn đê hữu sông Hồng lấy hàng sang châu Âu để bán thì lụa Nha Xá càng vang danh.

    Sau này, khi cố Giáo sư Trần Quốc Vượng có về nghiên cứu làng Nha Xá đề cập rằng, Bạch Thái Bưởi đã truyền nghề buôn cho dân làng Nha Xá hay chính người dân nơi đây đã học từ thương gia họ Bạch cách làm ăn để phất lên giàu có không kém gì các quan sếp Pháp thuộc.

     

    Đình làng độc đáo ở Nha Xá.

    Theo cán bộ phụ trách Văn hóa xã Mộc Nam thì, các cụ trong làng ngày xưa đã ra Bắc vào Nam buôn bán vải lụa. Thậm chí, nhiều cụ không dừng lại ở việc buôn bán trong nước mà mua tàu đi sang Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc… nhằm quảng bá lụa Nha Xá và học cách làm giàu.

    Khoảng những năm 1920 là thời gian thịnh vượng nhất của làng dệt Nha Xá, lụa dệt ra bao nhiêu là tất cả được đưa lên tàu sang nước ngoài. Người nông dân bắt đầu đổi đời, chuyển mình từ việc làm ruộng dệt vải sang thành những lái buôn xuyên quốc gia.

    Việc buôn bán thuận lợi, phát đạt nên những biệt thự kiểu Pháp bắt đầu mọc lên thay thế cho những ngôi nhà gỗ “ba gian hai chái”. Biệt thự Pháp giữa làng quê Việt đứng vững trãi kiêu kì trước những ngỡ ngàng của khách lạ. Điều ấy là có thật, dấu tích ấy còn lưu lại đến ngày nay, tuy nhiều biệt thự đã bong chóc hay ố màu thời gian nhưng vẻ kiêu kì tráng lệ vẫn rất mãn nhãn kẻ hiếu kỳ.

    Bài toán bảo tồn


    Không có phương án bảo tồn, Nha Xá sẽ không còn nhà cổ.

    Theo chính quyền xã Mộc Nam, những năm 1980 làng Nha Xá còn rất nhiều biệt thự. Nhưng qua thời gian, biệt thự Pháp xuống cấp hỏng dần, tiếc nhưng nhiều người đành phá xây nhà mới.

    Đến nay, cả làng còn hơn 20 ngôi nhà kiểu Pháp còn giữ được, trong hơn nửa số ấy đang xuống cấp quá mức. Có những ngôi nhà chủ nhân không dám ở đành dọn ra vườn nhưng vì tiếc nên không dám phá.

    Dẫu biết rằng, những ngôi nhà cổ kia quá đẹp. Đó là lí do mà năm nào sinh viên kiến trúc tận Hà Nội cũng lặn lội về ngồi thu lu ở một góc ngắm nghía vẽ vời làm luận văn tốt nghiệp. UBND xã Mộc Nam từng lập đề án trình UBND tỉnh Hà Nam có phương án bảo tồn các biệt thự kiểu Pháp tại làng Nha Xá không chỉ với mục đích giữ gìn di tích mà còn kết hợp du lịch làng nghề.

    Căn biệt thự của gia đình bà Lê Thị Phước An (SN 1945) lại chỉ có 1 tầng, có sân vườn. Bà An cho biết, căn biệt thự trước đây còn có hai dãy nhà ngang làm nơi ở cho gia đình và người giúp việc.

    Tuy nhiên, hai dãy nhà đó đã xuống cấp nên gia đình đã tháo dỡ. Hay như căn biệt thự của ông Lê Cao Chẩm được xây năm 1943, trải qua nhiều biến cố, nay chỉ còn lại dấu tích nhỏ nằm lọt thỏm giữa những căn nhà mới xây.

    Nhà biệt thự cổ - dấu ấn thành quả lao động một thời của tiền nhân, phá đi thì tiếc mà để lại thì khó có thể bảo tồn. Điều đó đã và đang khiến những người sở hữu biệt thự cổ Pháp ở Nha Xá phải đau đầu.

    create

    Hòa Nam / giaoducthoidai.vn

    Nguồn: https://giaoducthoidai.vn/van-hoa/lang-biet-thu-nha-xa-truoc-nguy-co-tuyet-chung-4067896-b.html

    Đội tuồng cổ đất Nghệ An mỗi dịp mở màn là cả làng háo hức đi xem, già trẻ, gái trai vui như Tết

    Đội tuồng cổ đất Nghệ An mỗi dịp mở màn là cả làng háo hức đi xem, già trẻ, gái trai vui như Tết

    timer15/11/2022

    Quê tôi nghèo làng tôi cũng nghèo, sống quây quần sau lũy tre xanh, làng quê đã một thời lưu giữ nét văn hóa làng xã, môn nghệ thuật tuồng cổ 'món ăn tình thần' mỗi khi Tết đến xuân về, góp phần nâng cao đời sống văn hóa, xây dựng nông thôn mới. Đó là làng tuồng Diễn Thịnh, Diễn Châu (Nghệ An).

    Hà Nam: Nghề đan cót ở Vũ Xá

    Hà Nam: Nghề đan cót ở Vũ Xá

    timer16/09/2022

    Nghề đan cót ở Vũ Xá, xã Đạo Lý, huyện Lý Nhân có từ rất lâu đời. Ở địa phương hiện vẫn còn lưu truyền câu ca về nghề truyền thống của làng như sau: Vũ Xá đan gầu/ Đồng Lâu kéo sợi/ Hai bên chờ đợi/ Mồng tám mười hai” (trước kia từ mồng tám đến mười hai tháng Giêng là ngày hội làng).

    6 điều kỳ diệu làm nên chiến dịch Điện Biên Phủ chấn động địa cầu

    6 điều kỳ diệu làm nên chiến dịch Điện Biên Phủ chấn động địa cầu

    timer22/09/2020

    Chiến thắng Điện Biên Phủ 7/5/1954 là một trong những dấu mốc vĩ đại nhất của dân tộc ta trước kẻ thù xâm lăng. Trận chiến đã đưa Đại tướng Võ Nguyên Giáp lên hàng những vị tướng vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại.

    Thăm chợ phiên Cán Cấu, nét văn hóa nguyên sơ còn sót lại tại Lào Cai

    Thăm chợ phiên Cán Cấu, nét văn hóa nguyên sơ còn sót lại tại Lào Cai

    timer21/09/2020

    Cán Cấu là một trong những phiên chợ hiếm hoi còn giữ được nét đặc trưng hoang sơ vốn có của người dân tộc vùng cao